Tak skacze nasza żabka

Odporność psychiczna to jedna z pierwotnych właściwości człowieka, która budowana jest od urodzenia przez całe życie. Jej wspieranie już od najmłodszych lat przez środowisko dziecka jest konieczne dla prawidłowego funkcjonowania i rozwoju dziecka. Istnieją programy z zakresu wspierania zdrowia psychicznego obejmujące ten aspekt lub skupione na wspieraniu odporności psychicznej u dzieci.

Warto jednak wykorzystywać te programy nie tylko w ramach ogólnej profilaktyki dla dzieci, ale także wobec dzieci, które cierpią na  konkretne zaburzenia. Jednym z nich jest jąkanie, w którym rozpoczęto już wdrażanie oddziaływań wspierających odporność psychiczną z sukcesami w postaci pośredniego wpływu na poprawę płynności mowy, a także ogólną kondycję psychiczną dziecka, jak i jego rodziny. W rozdziale przedstawione zostaną możliwości wykorzystania oddziaływań wspierających odporność psychiczną w terapii jąkania na podstawie doświadczeń brytyjskich i polskich.

Jąkanie u dzieci

Jąkanie wczesnodziecięce to zaburzenie płynności mowy, które przejawia się w postaci objawów niepłynności mowy, takich jak: powtórzenia dźwięków, sylab i wyrazów, prolongacje (przedłużenia dźwięków) oraz bloki. Objawom tym może towarzyszyć napięcie i zwizana z nim trudność w wypowiadaniu dźwięków. Oprócz objawów słyszalnych w mowie występować mogą reakcje głosowe, trudności oddechowe, przyśpieszone tempo mowy czy trudności artykulacyjne (m.in. o charakterze dyslalicznym). Widocznym objawem są także współruchy, mogące występować w obrębie twarzy lub całego ciała, oraz reakcje fizjologiczne, takie jak: czerwienienie się, blednięcie, pocenie się. Reakcje towarzyszące jąkaniu, które są niewidzialne, ale równie ważne mają  charakter psychologiczny, to: negatywne reakcje emocjonalne, reakcje unikania mówienia, lęk przed komunikacją (Jastrzębowska – Jasińska, 2019).

Jąkanie wczesnodziecięce rozpoczyna się  najczęściej w wieku przedszkolnym, tzn. między 2. a 5–6. r.ż. (Yairi, 1983; Van Riper 1971). U ok. 60–80% dzieci występuje zwykła niepłynność mówienia, która ustąpuje samoistnie (Yairi, Ambrose 2005), natomiast u pozostałych mamy do czynienia z jąkaniem wczesnodziecięcym i tu do odzyskania kontroli nad płynnością konieczne będzie wdrożenie terapii (Schneider 2017).

Etiologia jąkania jest wieloczynnikowa. Obecnie zjawisko to nie jest już postrzegane jako psychogenne zaburzenie mowy, ale jako zaburzenie z silnym komponentem neurofizjologicznym. Współcześnie wskazuje się na cztery grupy czynników ryzyka wystąpienia i utrwalania się jąkania. Są to czynniki fizjologiczne (płeć męska oraz występowanie jąkania i/lub giełkotu w rodzinie), lingwistyczne (opóźniony lub ponadnormatywny rozwój mowy oraz wady wymowy), psychologiczne (wysoka wrażliwość emocjonalna i świadomość jąkania) i środowiskowe (napięcia, zmiany, negatywne reakcje i postawy otoczenia wobec dziecka, duży niepokój rodziców związany z jąkaniem) (Kelman, Nicholas, 2013).

Jąkające się przedszkolaki często są świadome swoich trudności i nabywają negatywne postawy wobec siebie i swojej komunikacji (Vanryckeghem, Brutten 2015). W przypadku wystąpienia u dziecka jąkania kluczowa jest odpowiednia diagnoza i wczesna interwencja terapeutyczna, a także wdrożenie działań profilaktycznych. To pozwala zapobiegać utrwaleniu się objawów niepłynności, a także wytworzeniu się strategii unikania oraz negatywnych reakcji emocjonalnych (Jastrzębowska – Jasińska, 2018).

Odporność psychiczna

Odporność psychiczna to złożony, wieloaspektowy konstrukt, który można opisać jako „proces dynamiczny” (Craig, Blumgart i Tran, 2011, s. 1485). Konstrukt ten złożony jest z cech, które umożliwiają jednostkom dostosowanie się i radzenie sobie w obliczu napotykanych przeciwności losu. To także zdolność do podniesienia się po negatywnym doświadczeniu (Prince-Embury, 2006). Masten (2001) opisuje odporność jako zjawisko powszechne, które rozwija się u każdego człowieka i którego można się uczyć i rozwijać.

Rozwijanie odporności może pomóc radzić sobie z przeciwnościami losu, przezwyciężyć niekorzystne dzieciństwo, dochodzić do siebie po urazie i szukać nowych możliwości (Reivich i Shatté, 2002).  Odporność psychiczna jest także rozumiana jako proces rozwojowy. W jego toku dzieci zyskują kolejne umiejętności do korzystania ze swoich zasobów wewnętrznych, a także zewnętrznych, co pozwala im osiągnąć pozytywną adaptację do danej sytuacji mimo trudności czy przeciwności, jakie napotykają w swoim życiu (Yates i in., 2003; Luthar, 2006). Odporność w rozumieniu Wojtanowskiej – Janusz (2016) składa się z następujących elementów: umiejętności pokonywania trudności, zdolności powrotu do równowagi, umiejętności przystosowania się, poczucia wewnętrznego bezpieczeństwa oraz zaufania do siebie, elastyczności i poczucia skuteczności. Odporność kształtuje się w toku życia w wyniku doświadczania różnych trudności. Konfrontacja z ryzykiem, wyzwaniami życiowymi czy podejmowanie działań koniecznych do realizacji kolejnych zadań rozwojowych pozwalają zdobywać odporność. Ważna jest tu zdolność pozostawienia za sobą negatywnych doświadczeń i pozytywnego patrzenia w przyszłość. Według Frederickson i Braningan (2005) czynnikami, które utrzymują odporność są: świadomość swoich zalet i umiejętności, pewność siebie, wysoka samoocena, zdolności komunikacyjne i umiejętność rozwiązywania problemów, umiejętność realistycznego planowania i skutecznego działania, a także właściwa regulacja emocjonalna, w postaci kontrolowania impulsów, rozpoznawania swoich emocji i właściwego radzenia sobie z nimi.

Programy wspierające odporność psychiczną

Na rynku międzynarodowym istnieje kilka programów szkolnych wspierających odporność psychiczną u dzieci. Są to m.in. United Kingdom Resilience Program, Bounce Back, Program PRZYJACIELE, Promoting Alternative Thinking Strategies, Reaching In Reaching Out RIRO oraz Penn Resilience Program PRP. Dwa z nich: RIRO oraz PRP są najszerzej stosowanymi i najlepiej opisanymi w licznych badaniach naukowych programami i dlatego zostaną szerzej opisane w niniejszym artykule.

Reaching In Reaching Out RIRO (Pearson i Kordich Hall, 2006)  to kanadyjski program przeznaczony do budowania odporności psychicznej u dzieci od urodzenia do 8 lat. Opiera się na szeroko zakrojonych badaniach przeprowadzonych na University of Pennsylvania, wykazujących, że nawyki i style myślenia mają znaczący wpływ na zdolność radzenia sobie ze stresem, nasze zdrowie, nastrój i odporność. Badania pokazały również, że wzorce myślenia nie są ustalone, a my możemy nauczyć się być bardziej odpornym, zmieniając sposób myślenia o przeciwnościach i szansach (Reivich i Shatté, 2002). Od najmłodszych lat dzieci naśladują myślenie i radzenie sobie ze stylami otaczających ich osób. RIRO jest zatem zaprojektowany tak, aby wpływać na ewolucję stylów myślenia u młodszych dzieci poprzez pracę pośrednią z rodzicami i bezpośrednią z dziećmi (Seligman, Reivich, Jaycox i Gillham, 1995). RIRO obejmuje następujące aspekty oddziaływań: regulację emocjonalną, kontrolę impulsów, analizę przyczynową, realistyczny optymizm, empatię, poczucie kompetencji oraz zdolność do korzystania z możliwości życiowych. Program nie narzuca dyscypliny jeśli chodzi o czas i wymiar realizacji zajęć w jego ramach. Program prowadzić mogą terapeuci po odbyciu 12 – godzinnego szkolenia.

Penn Resilience Program PRP (Gillham i in.,1990)  jest jednym z najczęściej badanych programów odporności mających na celu poprawę samopoczucia psychicznego oraz promowanie odporności dzieci ze szkół podstawowych i średnich. Ten program wykorzystuje grupową terapię poznawczo-behawioralną, aby uczyć dzieci rozwiązywania problemów społecznych oraz strategii radzenia sobie, które przyczyniają się do zwiększenia odporności (takie jak elastyczne i dokładne myślenie, a także prospołeczne umiejętności, w tym asertywność, negocjacje i rozwiązywanie problemów społecznych). W Programie PRP odporność wspierana jest w aspektach: samoświadomości, samoregulacji, elastycznego myślenia, optymizmu, zdolności do budowania silnych, ufnych relacji oraz siły charakteru. Jest częściowo oparty na zasadach poznawczo-behawioralnych i praktykach klinicznych opracowanych przez Aarona Becka, Alberta Ellisa i Martina Seligmana (Abramson, Seligman i Teasdale, 1978; Ellis, 1962). Centralnym elementem PRP jest model Adversity-Consequences-Beliefs (ABC) Ellisa (1962), czyli  pogląd, że nasze przekonania o wydarzeniach wpływają na nasze emocje i zachowanie. Dzięki temu modelowi ludzie uczą się rozpoznawać niedokładne myśli, oceniać ich dokładność i kwestionować negatywne przekonania, rozważając alternatywne interpretacje. Program PRP uczy także różnych strategii, które można wykorzystać do rozwiązywania problemów i radzenia sobie z trudnymi sytuacjami i emocjami. Osoby uczą się technik asertywności, negocjacji, podejmowania decyzji, rozwiązywania problemów społecznych i relaksu. Umiejętności nauczane w programie można zastosować w wielu kontekstach życia, w tym w relacjach z rówieśnikami i członkami rodziny, a także trakcie nauki szkolnej lub innych działaniach. Program PRP jest zazwyczaj przeprowadzany w postaci 12 lekcji po 90 minut lub 18-24 lekcji po 60 minut. W ramach każdej lekcji koncepcje i umiejętności dotyczące odporności są prezentowane i ćwiczone na różne sposoby. Umiejętności są wprowadzane poprzez skecze, odgrywanie ról, opowiadania lub kreskówki ilustrujące podstawowe pojęcia. Gdy uczniowie już dobrze rozumieją te pojęcia, ćwiczą na hipotetycznych przykładach, które pokazują, jakie ta umiejętność ma znaczenie w rzeczywistych sytuacjach, z którymi mogą się spotkać. Uczniowie omawiają sytuacje, w których używali lub mogli używać pojęć, których się właśnie nauczyli. Następnie zachęca się ich do korzystania z nowych umiejętności w życiu codziennym w ramach cotygodniowych prac domowych. Trenerem Programu PRP może zostać osoba, która ukończyła szkolenie, bez względu na wykonywany zawód i uprawnienia.

Na rynku polskim dostępnych jest mało programów skupiających się na wspieraniu odporności psychicznej u dzieci. Warto zwrócić uwagę na program – Dzielne dzieci!. Przeznaczony jest on dla dzieci od 4 do 6 roku życia. Jej autorami są Iwona Sikorska, Jolanta Sajdera i Marta Paluch – Chrabąszcz (2017). Obejmuje wspieranie rozwoju czynników odporności psychicznej jakimi są przekonanie o własnym sprawstwie i pozytywna samoocena, umiejętność kontrolowania własnych emocji i rozwiązywania problemów, a także wspieranie motywacji do podejmowania wyzwań. Program zakłada stawianie dziecka w roli odpowiedzialnego za własne decyzje i działania, co daje mu też większą świadomość jego preferencji, emocji i samego siebie. Program składa się z 5 modułów: spostrzegania siebie i innych, inicjatywy, samokontroli i pokonywania stresu, umiejętności społecznych oraz rozwiązywania problemów. Obejmuje cykl 20 spotkań, po cztery na każdy z programowych bloków tematycznych. Zakłada się, że realizacja całego programu powinna zająć 5-6 miesięcy przy jednym spotkaniu tygodniowo. Dopuszcza się poszerzenie realizacji zajęć i wydłużenie prowadzenia programu poprzez samodzielne wymyślanie kolejnych zabaw i ćwiczeń analogicznych do tych istniejących w programie. Program można prowadzić w grupach przedszkolnych, każde ćwiczenie oznaczone jest i wskazuje na to w jak liczebnej grupie można je przeprowadzić (10-25 dzieci). Zajęcia programem Dzielne dzieci! mogą prowadzić nauczyciele wychowania przedszkolnego, ale także terapeuci pracujący z przedszkolakami. Aby stosować program nie wymagane jest żadne specjalne przeszkolenie. Scenariusze zajęć dostępne i opisane są w podręczniku do Programu: Dzielne dzieci!

Odporność psychiczna, a jąkanie

Badania wykazały, że jąkające się dzieci mogą wcześnie prezentować negatywne reakcje na swoją mowę (Vanryckeghem, Brutten, Hernandez, 2005; Vanryckeghem, Hylebos, Brutten i Peleman, 2001) i doświadczać wykluczenia społecznego, a także negatywnych reakcji rówieśników w wieku przedszkolnym (Langevin, Packman i Onslow, 2009) oraz w wieku szkolnym (Davis, Howell i Cooke, 2002). Dzieci jąkające się są bardziej narażone na prześladowania w porównaniu z ich rówieśnikami (Blood i Blood, 2007) i mają wyższy poziom lęku. Ludzie, którzy się jąkają zgłaszają niższą samoocenę i optymizm wobec przyszłości, niż osoby bez zaburzeń mowy (Blood i in., 2011). Badania sugerują, że dzieci jąkające się mogą być bardziej reaktywne emocjonalnie i mniej zdolne do regulowania swoich emocji niż ich rówieśnicy, którzy się nie jąkają (Jones, Choi, Conture i Walden, 2014; Karrass i in., 2006).  Kształtowanie odporności psychicznej w sferze emocjonalnej i poznawczej u dzieci ma pozytywny wpływ na ich interakcje społeczne, umiejętność rozwiązywania problemów i ogólne spojrzenie na świat (Reivich I Shatté, 2002). Bardzo ważne jest, aby jąkające się dzieci i ich rodzice mieli zdolność poznawczą do postrzegania wyzwań pojawiających się w życiu dziecka jako możliwości „powrotu do siebie” mimo przeszkód napotkanych na drodze. Umiejętność skutecznego radzenia sobie ze stresem i negatywnymi emocjami oraz traktowanie trudnych momentów w mowie jako możliwości uczenia się i rozwoju, prawdopodobnie wpłynie pozytywnie na ich samopoczucie emocjonalne i płynność. Odporne radzenie sobie obejmuje możliwość kontroli emocji mimo stresującej sytuacji, trzeźwą ocenę sytuacji, generowanie alternatyw i możliwości rozwiązania problemu, a także budowanie pozytywnych relacji i docieranie do nowych możliwości (Pearson, Kordich Hall, 2006).

Masten (2001) w swojej koncepcji odporności czynniki chroniące grupuje w cztery kategorie: cechy indywidualne (potencjał intelektualny, optymizm, talenty), cechy rodziny (wspierające środowisko rodzinne, zaangażowanie rodziców w sprawy dziecka), cechy społeczności lokalnej (warunki zamieszkania, edukacja), cechy polityki i kultury społeczeństwa ( ochrona zdrowia, brak akceptacji dla przemocy). Według niej wiele jąkających się dzieci posiada umiejętności odpornościowe, zarówno wewnętrznie (np. umiejętności poznawcze dziecka), jak i w ich otoczeniu (np. rodzina opiekuńcza i wspierająca). Ponadto może budować odporność poprzez doświadczenie radzenia sobie z przeciwnościami w czasie. U części dzieci sztuka podnoszenia się po porażce może być modelowana przez dorosłych, w bezpiecznym i troskliwym środowisku. Jednak niektóre jąkające się dzieci mogą nie posiadać wymaganej odporności i umiejętności radzenia sobie z nieuchronnymi wyzwaniami lub czerpania z nich korzyści. Sieci wsparcia dzieci stanowią podstawowy element budowania ich odporności psychicznej. Kluczowym elementem terapii, zapewniającym wsparcie i utrzymanie korzyści terapeutycznych w realnym świecie dziecka, jest rozważenie i zaangażowanie środowiska rodzinnego i szkolnego dziecka w proces interwencji (Fuggle i in., 2013). Zaangażowanie rodziców w terapię jąkania u ich dzieci ma fundamentalne znaczenie (Jones i in., 2005; Kelman i Nicholas, 2008), ponieważ własne poznanie, emocje i zachowanie rodziców są ściśle powiązane z ich dzieckiem, ich przekonania i założenia będą wpływać na ich reakcję, a tym samym informować, w jaki sposób dziecko konstruuje sytuację, co może mieć wpływ na ich zachowanie (Biggart i in. , 2007). Poprzez świadomość własnych, postaw i zachowań, a także pracę nad własnymi umiejętnościami odpornościowymi, w tym kompetencjami emocjonalno – społecznymi rodzice mogą skutecznie modelować dobrą odporność psychiczną u swoich dzieci.

Chociaż istnieje wiele badań nad odpornością, brakuje opublikowanych badań dotyczących roli odporności w interwencjach prowadzonych wśród dzieci jąkających się. W praktyce terapeutycznej brytyjskich logopedów wykorzystywane są w terapii jąkania elementy programów RIRO czy PRP, jednak nie jest to w żaden sposób ustrukturyzowane oddziaływanie powiązane z jąkaniem.

 Zastosowanie koncepcji resilience w terapii jąkania – doświadczenia brytyjskie

Chociaż istnieją ogólne programy dla dzieci koncentrujące się na budowaniu poczucia własnej wartości, odporności (Stallard i Buck, 2013), do tej pory nie przeprowadzono badań dotyczących konstrukcji sprężystości lub jej zastosowania w terapii dzieci jąkających się w wieku przedszkolnym i szkolnym.

Programy terapii kierowane do dzieci jąkających się muszą być wieloaspektowe, obejmować rozwijanie i utrzymywanie umiejętności komunikacji społecznej w szeregu coraz trudniejszych sytuacji związanych z mówieniem, identyfikowanie i kwestionowanie negatywnych myśli, założeń i emocji, które mogły powstać wokół mówienia oraz budowanie umiejętności radzenia sobie i pewności siebie, a także opracowywanie strategii w celu radzenia sobie z jąkaniem z  większą kontrolą.

Ramy programów RIRO i PRP znacznie pokrywają się ze sobą pod względem umiejętności i kompetencji, które mają na celu rozwój odporności.  Jednak kluczowa umiejętność dla terapii jąkania uwzględniona w programie RIRO, nie jest nieobecna w PRP. Chodzi tu o umiejętność czerpania od innych i korzystanie z nowych możliwości. Ta umiejętność jest szczególnie istotna dla dzieci jąkających się i jest ważnym składnikiem terapii jąkania. Polega ona na nie poddawaniu się w obliczu przeszkód, tylko szukaniu pomocy u innych oraz szukanie, analizowanie i wdrażanie w działania różnych możliwych rozwiązań, które mogą wspierać w pokonywaniu przeszkody jaką napotkało się w życiu. Ten element terapii umożliwia dzieciom jąkającym się uogólnienie swoich umiejętności na szersze środowisko, aby działały bardziej funkcjonalnie i skutecznie. Budowanie tej zdolności może obejmować stopniową ekspozycję na obawy w celu zmniejszenia lęku przed nimi, podejmowanie ryzyka, próbowanie nowych działań mających na celu rozszerzenie stref komfortu. Doprowadzić ma to do postawy większej akceptacji jąkania i umiejętności szukania pomocy u innych w razie potrzeby. Trening odbywa się poprzez uczenie się sposobów na relaksację ciała i umysłu, następnie identyfikowanie myśli jakie przychodzą do głowy w różnych sytuacjach, sprawdzanie jakie emocje się z nimi wiążą i co powodują w zachowaniu, a także testowanie przekonań i szukanie alternatywnych, które są wspierające dla danej osoby.

Program RIRO składa się z czterech głównych kroków. Pierwszym krokiem jest rozwijanie odporności u znaczących dorosłych w otoczeniu dziecka. Odporni dorośli mogą modelować i trenować u dzieci umiejętności radzenia sobie w obliczu przeciwności losu. Ponad to dorośli są w stanie lepiej opiekować się i edukować dzieci, gdy sami są silni emocjonalnie. W tym Programie terapię zaczyna się od rodziców i to oni najpierw muszą przejść trening wspierający odporność psychiczną, który pomoże im modelować takie postawy i zachowania u własnych dzieci. Drugim krokiem jest rozwijanie odporności w otoczeniu wokół dziecka. Dorośli są zachęcani do tworzenia środowiska uczenia się, w którym dzieci mogą się rozwijać. Ich zdolności odpornościowe kształtowane są poprzez relacje z troskliwymi dorosłymi, którzy modelują odporność. To ciągły proces zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci. Dzieci potrzebują wzorów do naśladowania oraz środowiska, w którym ich zdolność do odporności może rosnąć. Trzeci krok polega na tym, aby dorośli stosowali podejścia przyjazne dzieciom, aby pomóc dzieciom rozwinąć własną samoregulację oraz umiejętności myślenia o odporności poprzez odpowiednie ćwiczenia fizyczne i czynności poznawcze. Dorośli mogą pomóc dzieciom w konstruktywnym postępowaniu z ich myślami, emocjami i działaniami w ustrukturyzowanych działaniach, które ułatwiają im identyfikację zachowań i wzorców myślenia, które mogą być korzystne w ich codziennych doświadczeniach. Wreszcie czwartym krokiem jest rozwijanie odporności dzieci, które utrwalają umiejętności, których się nauczyły (Pearson, Kordich Hall, 2006), a które powinny im pomagać przez całe życie. W ramach tego procesu program RIRO określa siedem zdolności odpornościowych, które można rozwinąć u dzieci, które obejmują regulację emocjonalną, kontrolę impulsów, analizę przyczynową, empatię, realistyczny optymizm, samoskutecznosć i umiejętność korzystania z pomocy innych i oferowanych przez życie możliwości (Reivich i Shatté, 2002).

Program realizować mogą osoby przeszkolone podczas 2 dniowego szkolenia, podczas którego omawia się założenia wdrażania programu u rodziców i u dzieci. Trenerzy prowadzą zajęcia na podstawie informacji zawartych w otrzymanych podczas szkolenia skryptach, które zawierają opis założeń i obszarów, które należy ćwiczyć. Program nie zawiera jednak sztywnych scenariuszy czy ćwiczeń jakie należy wykonać w trakcie zajęć. Wymaga od terapeuty kreatywności i tworzenia zajęć na podstawie programowych założeń.

Wspieranie odporności psychicznej u dzieci jąkających się w Polsce – propozycja autorskiego programu

W Polsce terapia jąkania prowadzona jest z pomocą metod pośrednich, bezpośrednich lub łączących te dwa oddziaływania. Najpopularniejsze metody używane wśród dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym to: Palin PCI (Kelman, Nicholas, 2013) oraz Mini – kids (Schneider, Sandrieser, 2015). Palin PCI to program opierający się na modyfikacji i wzmacnianiu interakcji rodzic – dziecko wpływających na płynność mowy. Jest on przeznaczony dla dzieci do 7 roku życia i ich rodziców. Realizowany jest w formie pośredniej przez 12 tygodni oraz bezpośrednim i tu czas terapii nie jest określony. Przez pierwsze 12 tygodni rodzice pracują nad własnymi postawami i zachowaniami, tak by były wspierające dla komunikacji dziecka poprzez zabawę. Po tym okresie często terapia kończy się uzyskaniem u dziecka akceptowalnej płynności, jednak jeżeli rodzice chcą trenować dalej dziecko włączane jest w terapię bezpośrednią, tzn. uczącą go technik płynnego mówienia. Program ten zakłada partnerską pracę z rodzicem, dzięki której wprowadzane są w najbliższym otoczeniu dziecka zmiany w sferze komunikacji rodziny, budowania poczucia własnej wartości czy akceptacji emocji u dziecka. Mini – kids to metoda bezpośredniej pracy z dzieckiem zakładająca pracę bezpośrednią opartą o modyfikację jąkania. Opiera się na poznaniu jąkania i odwrażliwieniu się emocjonalnym na ten problem. Realizowane jest to poprzez pseudojąkanie, czyli modelowanie lekkiego jąkania w odróżnieniu od napiętych objawów, a także identyfikowanie i regulowanie własnych objawów przez trenowanie świadomości napięcia i rozluźnienia w ciele i w efekcie modyfikowanie trudnych objawów, tak aby w toku treningu stały się lekkie lub zniwelowały się.  Rzadziej w polskiej praktyce terapeutycznej stosowane są behawioralny Lidcombe Program (Onslow, Packman, Harrison, 2003) czy oparty o modyfikację wymagań wobec dziecka i kształtowanie umiejętności komunikacyjnych w dziecku Model Wymagań i możliwości DCM (Starkweather, Gottwald, 1990).

Żadna z wymienionych wyżej metod stosowanych w terapii jąkania w Polsce nie obejmuje wspierania odporności psychicznej dziecka. Program Całościowej Zintegrowanej Aktywności Dzieci CZAD obejmujący takie oddziaływania został stworzony w 2018 roku przez Aleksandrę Jastrzębowską – Jasińską i obecnie jest w trakcie badań, które potwierdzają jego wysoką skuteczność (Jastrzębowska – Jasińska, 2019

Program Całościowej Zintegrowanej Aktywności Dzieci CZAD

Program Całościowej Zintegrowanej Aktywności Dzieci CZAD (Jastrzębowska – Jasińska, 2019). w wersji podstawowej to metoda wspierania odporności psychicznej dla wszystkich dzieci w wieku od 4 do 8 lat. Jest uniwersalnym programem, który angażując dzieci i ich rodziców wspiera kompetencje emocjonalno – społeczne oraz buduje umiejętności i wiedzę z zakresu szeroko pojętej odporności psychicznej. Kierowany jest szczególnie do grupy dzieci wysoko wrażliwych emocjonalnie. Podłożem teoretycznym programu w wersji podstawowej jest teoria poliwagalna oraz teoria przywiązania. Oddziaływania pośrednie skupione są na coachingu rodzicielskim w duchu rodzicielstwa bliskości, czyli stylu wychowawczego opartego na teorii przywiązania, w  którym ogromną rolę poświęcamy budowaniu między rodzicem, a dzieckiem bezpiecznej, stabilnej, bliskiej relacji, opartej na szacunku, zaufaniu i poważnym traktowaniu się i poszanowaniu granic obu stron relacji. Uczymy się również komunikacji opartej na empatii, akceptacji, zrozumieniu, przyjmowaniu perspektywy dziecka, umiejętności dostrajania się i regulowania pojawiających się napięć, a także dbania o rodzicielski dobrobyt psychofizyczny. Interakcje z rodzicem, który jest stabilnym, wspierającym dorosłym trenującym u siebie i modelującym u dziecka dobrą odporność psychiczna jest podstawą pracy w programie. Teoria poliwagalna (2020)[1] jest podłożem pracy nad regulacją emocji, która to powiązana jest z każdym kolejnym tematem poruszanym na zajęciach. Zrozumienie przez rodziców i dzieci neurobiologii mózgu i sposobu w jaki funkcjonuje nasz układ nerwowy i ciało, kiedy do głosu dochodzą emocje pozwala podejść do tematu uczuć z większym zrozumieniem, nauczyć się je świadomie odczuwać, radzić sobie z nimi korzystając z poznanych sposobów.

Program CZAD to również w swojej wersji specjalistycznej innowacyjna na polskim rynku metoda terapii jąkania łącząca techniki pośrednie i bezpośrednie. Oddziaływania bezpośrednie w programie polegają na omawianiu i trenowaniu z dziećmi umiejętności i kompetencji takich jak regulacja emocjonalna (nazywanie, wyrażanie i radzenie sobie z emocjami), budowanie poczucia własnej wartości, nawiązywanie i podtrzymywanie relacji, komunikacja, szukanie, przyjmowanie i udzielanie pomocy, umiejętność współpracy, radzenie sobie ze zmianami, z porażkami, umiejętność rozwiązywania problemów i radzenia sobie w konfliktach, samodzielność, umiejętność elastycznego myślenia, stawianie swoich i szanowanie granic innych. Każdy temat wprowadzany jest u dzieci poprzez bajkę terapeutyczną czytaną przez terapeutę, następnie jest ona omawiana i proponowane są ćwiczenia, karty pracy lub aktywności artystyczne angażujące dzieci i rodziców, które mają na celu utrwalanie omawianego tematu. Oddziaływania pośrednie oparte są na pracy z najbliższym środowiskiem dziecka – z rodzicami, którzy dzięki swoim codziennym działaniom i zachowaniom mogą odporność u swoich dzieci wzmacniać, a także stosować strategie wychowawcze i komunikacyjne, które wspierać będą stabilność psychiczną dziecka. Każde spotkanie z rodzicami poświęcone jest jednemu z tematów, zbieżnych z tymi, które omawiane są na zajęciach z udziałem dzieci. Są to min.: teoria poliwagalna, regulacja emocji własnych i dziecka, budowanie bezpiecznej relacji rodzic – dziecko, wspieranie poczucia własnej wartości u dziecka, umiejętność dbania o własny komfort psychofizyczny rodzica, zachęcanie dzieci do współpracy przez angażowanie ich do wspólnego rozwiązywania problemów, empatyczna komunikacja (w tym porozumienie bez przemocy), budowanie relacji bez kar i nagród, wspólne rozwiązywanie konfliktów, wspieranie autonomii dziecka. Podczas zajęć rodzice otrzymują od terapeuty wiedzę merytoryczną na dany temat, a także wykonują ćwiczenia z zakresu komunikacji z dzieckiem zgodnej z przekazywaną wiedzą oraz wymieniają się własnymi doświadczeniami.

Program CZAD w wersji specjalistycznej dla dzieci jąkających się opiera się na zmodyfikowanym modelu podatność stres, który zakłada u dziecka występowanie predyspozycji do pojawienia się jąkania w postaci czynników fizjologicznych (płeć męska, występowanie wcześniej jąkania w rodzinie), lingwistycznych (opóźniony lub ponadnormatywny rozwój mowy, wady wymowy), psychologicznych (wysoka wrażliwość emocjonalna, świadomość problemu jąkania u dziecka) oraz środowiskowych (napięcia, konflikty, duży lęk rodzica związany z jąkaniem, negatywne reakcje wobec dziecka). Predyspozycja ta wyzwalana jest przez wystąpienie czynnika stresującego dla dziecka, którym może być zmiana, emocje trudne dla dziecka lub pozytywne. Kiedy oba elementy się pojawią występuje u dziecka jąkanie. Założeniem programu jest praca nad czynnikami ochronnymi, które stanowią umiejętności z zakresu odporności psychicznej dziecka i maksymalne wzmacnianie ich w celu zniwelowania wpływu występujących u dzieci predyspozycji i stresora wywołujących jąkanie. Filary, na jakich opiera się program to: wspieranie u dzieci odporności psychicznej, w szczególności: wzmacnianie regulacji emocjonalnej, budowanie poczucia własnej wartości,  radzenie sobie z trudnościami, wspieranie płynności mowy, praca nad umiejętnościami rodzicielskimi wspierającymi dziecko jąkające się i funkcjonowanie całej rodziny w ramach grupy rodzicielskiej. Wszystkie filary odpowiadają pracy nad zmniejszeniem znaczenia predyspozycji do wystąpienia i utrwalania się jąkania u dziecka poprzez poprawę funkcjonowania dziecka w wymiarze psychicznym, językowym, neurologicznym oraz wspomaganie pożądanych zachowań rodzicielskich w środowisku dziecka. Program CZAD dla dzieci jąkających się obejmuje oprócz podstawowych treści programu również trening płynnego mówienia oparty o zwolnienie tempa mowy do naturalnie zwolnionego oraz modyfikację jąkania.

Obie wersje programu obejmują 30 spotkań 2 godzinnych z dziećmi i ich rodzicami prowadzonych stacjonarnie w gabinecie terapeutycznym. Na każdych zajęciach omawiany jest temat z zakresu odporności psychicznej, prowadzone są ćwiczenia ruchowe w postaci  ruchu rozwijającego W. Sherborne  oraz metody aktywnego słuchania muzyki klasycznej wg B. Strauss, realizowany jest trening uważność mindfullness oraz w wersji dla dzieci jąkających się – ćwiczenia płynnego mówienia. Tematy omawiane są z dziećmi oraz z ich rodzicami: dzieci uczą się umiejętności i nabywają wiedzę, którą w domu poprzez swój model i zachowania utrwalają z nimi rodzice.

Obecnie Program CZAD badany jest pod kątem swojej skuteczności w wersji specjalistycznej na grupie dzieci jąkających się i ich rodziców. Z uwagi na trwanie badań ostateczne wyniki skuteczności Programu CZAD opublikowane zostaną w 2021 roku. Warto jednak podkreślić, że dotychczasowe wyniki wskazują, że poprawa odporności psychicznej i istotny rozwój kompetencji emocjonalno – społecznych u wszystkich biorących udział w badaniach dzieci  koreluje ze znacznym zmniejszeniem nasilenia objawów jąkania (o średnio 70 % w próbce wypowiedzi).

Podsumowanie

Badania dotyczące wykorzystania strategii wspierania odporności psychicznej u dzieci jąkających się i skuteczności takich oddziaływań są nieliczne. Stanowią sygnał dla nowej drogi poszukiwań sposobu na wspieranie dzieci jąkających się i ich rodzin w mierzeniu się z problemem niepłynności mowy. Próby stosowania istniejących ogólnych programów wspierania odporności psychicznej u dzieci szkolnej prowadzone przez brytyjskich naukowców wskazują na fakt, że poprawa odporności psychicznej u dzieci jąkających się jest możliwa i przynosi znaczącą, pozytywną zmianę w ich funkcjonowania. Nie badano jednak dotąd wpływu wdrożenia takich oddziaływań na płynność mówienia u dzieci. Badania takie prowadzone są w toku testowania skuteczności polskiego programu wspierającego odporność psychiczną u dzieci – Programu CZAD, który w swojej wersji specjalistycznej testowany jest  pod kątem swojej skuteczności w niwelowaniu jąkania. Program CZAD w swojej wersji podstawowej kierowanej do dzieci w wieku 4-8 lat oraz specjalistycznej przeznaczonej dla dzieci jąkających się jest pierwszym na polskim rynku pełnym Programem wspierania odporności psychicznej dla dzieci przedszkolnych i wczesnoszkolnych, który oprócz bezpośredniej pracy z dziećmi obejmuje też pracę w interakcji rodzic – dziecko oraz pośrednią pracę w grupie rodzicielskiej mającą wspierać trening prowadzony u dzieci. Jest to także jedyny istniejący program wspierania dzieci w obszarze odporności oparty o filozofię rodzicielstwa bliskości, a  tym samym stawiający największy nacisk na dobrą relację i komunikację rodzic – dziecko. Warto podkreślić, że program oparty jest i wdraża wiedzę dotyczącą odczuwania emocji opartą o jedną z ważniejszych, aktualnych teorii – teorię poliwagalną. Holistyczny wymiar programu, zaangażowanie w trening rodziców i dziecka pozwalają nauczyć i utrwalić w całym systemie rodzinnym pozytywne zmiany związane ze wspieraniem odporności psychicznej, a w wersji dla dzieci jąkających się także osiągnąć i utrwalić płynność w mówieniu. Obiecujące wyniki dotychczasowych badań wskazują na to, że wdrożenie oddziaływań wspierających odporność psychiczną u dzieci nie tylko wpływa na wzmocnienie psychiczne dzieci, poprawę ich funkcjonowania i jakości życia, ale także upłynnia mowę.

Bibliografia

  • Abramson, L. Y., Seligman, M. E., & Teasdale, J. D. (1978). Learned helplessness in humans: Critique and reformulation. Journal of Abnormal Psychology, 87(1), s. 49–74.
  • Alvord, M. K., Zucker, B., & Johnson Grados, J. (2011). Resilience builder program for children and adolescents: Enhancing social competence and self-regulation. A cognitive behavioural group approach. Champaign, IL: Research Press.
  • Biggart, A., Cook, F., & Fry, J. (2007). The role of parents in stuttering treatment from a Cognitive Behavioural Therapy perspective. In Proceedings of TheFifth World Congress on Fluency Disorders (pp. 268–375).
  • Blood, G.W., Blood, I. M.,Maloney, K., Meyer, C., & Qualls, C. D. (2007). Anxiety levels in adolescents who stutter. Journal of Communication Disorders, 40(6), 452–469.
  • Blood, G. W., Blood, I. M., Tramontana, G. M., Sylvia, A. J., Boyle, M. P., & Motzko, G. R. (2011). Self-reported experience of bullying of students who stutter: Relations with life satisfaction, life orientation, and self-esteem. Perceptual and Motor Skills, 113(2), 353–364.
  • Craig, A., Blumgart, E., & Tran, Y. (2011). Resilience and stuttering: Factors that protect people from the adversity of chronic stuttering. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 54, 1485–1496.
  • Davis, S., Howell, P., & Cooke, F. (2002). Sociodynamic relationships between children who stutter and their non-stuttering classmates. The Journal of Child Psychology and Psychiatry, 43(7), 939–947.
  • Ellis, A. (1962). Reason and emotion in psychotherapy. Lyle Stuart.
  • Fredrickson B.L., Branigan C. (2005), Positive emotions broaden the scope of attention and thought-action repertoires, “Cognition & Emotion”, 19 (3), 313–332, DOI: http://dx.doi.
  • Fuggle, P., Dunsmuir, S., & Curry, V. (2013). CBT with Children, Young People and Families. London: Sage.
  • Gillham, J.E., Jaycox, L.H., Reivich, K.J., Seligman, M.E.P., Silver, T. (1990). Unpublished manual. University of Pennsylvania; Philadelphia: The Penn Resiliency Program.
  • Iverach, L., Jones, M., McLellan, L. F., Lyneham, H. J., Menzies, R. G., Onslow, M., & Rapee, R. M. (2016). Prevalence of anxiety disorders among children who stutter. Journal of Fluency Disorders, 49, 13–28.
  • Iverach, L., & Rapee, R. M. (2014). Social anxiety disorder and stuttering: Current status and future directions. Journal of Fluency Disorders, 40, 69–82.
  • Jastrzębowska – Jasińska, A. (2019). Propozycja Programu Całościowej Zintegrowanej Aktywności Dzieci dla dzieci jąkających się i ich rodzin – badanie pilotażowe, Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, vol. 26 (46), nr 2, s.75-85.
  •  Jastrzębowska – Jasińska, A. (2018). Diagnozowanie zaburzeń płynności mowy u małych dzieci [w:] K. Węsierska (red.) Forum Logopedy, 26, s. 16 – 22
  • Jones, R., Choi, D., Conture, E., & Walden, T. (2014). Temperament, emotion and childhood stuttering. Seminars in Speech and Language, 35, 113–130.
  • Jones, M., Onslow, M., Packman, A., Williams, S., Ormond, T., Schwarz, I., & Gebski, V. (2005). Randomised controlled trial of the Lidcombe programme ofearly stuttering intervention. British Medical Journal, 331, 659.Kelman, E., & Nicholas, A. (2008). Practical Intervention for Early Childhood Stuttering: Palin PCI Approach. Milton Keynes, UK: Speechmark Publishing Ltd.
  • Karrass, J., Walden, T. A., Conture, E. G., Graham, C. G., Arnold, H. S., Hartfield, K. N., & Schwenk, K. A. (2006). Relation of emotional reactivity and regulation to childhood stuttering. Journal of Communication Disorders, 39, 402–423.
  • Kelman,  E. Nicholas, A. (2013). Praktyczna interwencja w jąkaniu wczesnodziecięcym. Gdańsk: Harmonia Universalis.
  • Langevin, M., Packman, A., & Onslow, M. (2009). Peer responses to stuttering in the preschool setting. American Journal of Speech-Language Pathology, 18, 264–276.Luthar S. (2006), Resilience in development: A synthesis of research across five decade, [w:] S. Cicchetti, S. Cohen (red.), Developmental Psychopathology: risk, disorder and adaptation, cz. III, Nowy Jork: Wiley Publishing, 740–795.
  • org/10.1080/02699930441000238.
  • Masten, A. S. (2001). Ordinary magic. American Psychologist, 56(3), 227–238.
  • Masten, A. S. (2004). Regulatory processes, risk, and resilience in adolescent development. Annals of the New York Academy of Sciences, 1021, 310–319.
  • McAllister, J., Kelman, E., & Millard, S. (2015). Anxiety and cognitive bias in children and young people who stutter. Procedia— Social and Behavioural Sciences, 193, 183–191.
  • Onslow, M.,  Packman, A., Harrison, E. (2003). The Lidcombe Program of early stuttering intervention: A clinician’s guide, Austin.
  • Pearson, J., & Kordich Hall, D. (2006). Reaching in…reaching out: Resiliency guidebook. Źródło: http://www.reachinginreachingout.com/resources-guidebook.htm
  • Porges, S. W. (2020). Teoria poliwagalna, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • Prince-Embury, S. (2006). Resiliency scales for children and adolescents: A profile of personal strengths. San Antonio, TX:Harcourt Assessment Inc.
  • Reivich, K., & Shatté, A. (2002). The resilience factor. New York, NY: Three Rivers Press.
  • Schneider, P., Sandrieser, P., Stotternim Kindesalter, Thieme, Sttutgart.
  • Schneider, P. (2017). Moje dziecko się jąka, co mogę zrobić? Poradnik dla rodziców i opiekunów dzieci jąkających się, Katowice: Centrum Logopedyczne.
  • Sikorska, I., Sajdera, J., Paluch – Chrabąszcz, M. (2017). Dzielne dzieci! Wspieranie odporności psychicznej w wieku przedszkolnym, Kraków: Wydawnictwo Edukacyjne.
  • Stallard, P., & Buck, R. (2013). Preventing depression and promoting resilience: feasibility study of a school-based cognitive-behavioural intervention. TheBritish Journal of Psychiatry, 202, 18–23.
  • Starkweather, C.W., Gottwald, S.R. (1990). The demands and capacities model II: Clinical implications, Journal of Fluency Disorders, nr 15, s. 143-157.
  • Van Riper, Ch. (1971). The nature of stuttering. New Jersey: Englewood Clifs.
  • Vanryckeghem, M., Brutten, G.J. (2015). Kiddy CAT – Test do badania postaw związanych z komunikowaniem się jąkających się dzieci w wieku przedszkolnym. Gdańsk: Harmonia Universalis.
  • Vanryckeghem, M., Hylebos, C., Brutten, G. J., & Peleman, M. (2001). The relationship between communication attitude and emotion of children who stutter. Journal of Fluency Disorders, 26, 1–15.
  • Vanryckeghem, M., Brutten, G. J., & Hernandez, L. M. (2005). A comparative investigation of the speech-associated attitude of preschool and kindergarten children who do and do not stutter. Journal of Fluency Disorders, 30, 307–318.
  • Wojtanowska – Janusz, B. (2016). Budowanie odporności psychicznej uczniów szkół muzycznych, Annales Universitatis Mariae Curie – Skłodowska Lublin – Polonia, vol. XXiX, 3, s. 161-175.
  • Yairi, E., Ambrose, N. (2005). Early Childhood Stuttering for Clinicians by Clinicians, Austin: Pro-Ed.
  • Yairi, E., 1983: The Onset of Stuttering in Two- and Three-Year-Old Children, Journal of Speech and Hearing Disorders48, 171-177.
  • Yates T.M., Egeland B., Stroufe A. (2003), Rethinking resilience. A developmental process perspective, [w:] S. Luthar (red.), Resilience and Vulnerability, Cambridge: CUP, 243–259.

AUTOR I ŹRÓDŁO

Aleksandra JASTRZĘBOWSKA-JASIŃSKA, mgr, Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej w Warszawie.

  • Jastrzębowska – Jasińska, A.(2021). Wykorzystanie programów wspierających odporność psychiczną w terapii jąkania u dzieci. Propozycja polskiego autorskiego Programu Całościowej Zintegrowanej Aktywności Dzieci CZAD. W L. Zabłocka – Żytka, J. C. Czabała (red.) Promocja zdrowia psychicznego- od teorii do praktyki. (w druku).

Przypisy

[1] Szerzej o teorii poliwagalnej można przeczytać m.in. w książce Porges, S. W. (2020). Teoria poliwagalna, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.